Czas pracy według Kodeksu pracy: normy, wymiar, systemy, odpoczynki

Kodeks ogranicza go normą 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w tygodniu, a wokół tej normy buduje wymiar, okresy rozliczeniowe, systemy, odpoczynki, przerwy i nadgodziny. Ten przewodnik zbiera te zasady w jednym miejscu, z przykładem z grafiku zmianowego i odnośnikiem do szczegółów przy każdej.

Stan prawny na wrzesień 2026, ostatnia aktualizacja 27 września 2026 roku.

Czym jest czas pracy pracownika według Kodeksu pracy

Czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy (art. 128 § 1 Kodeksu pracy). Liczy się gotowość do pracy, a nie tylko faktyczne wykonywanie zadań. Kasjerka, która czeka na dostawę przy pustej kasie, pracuje, bo jest w dyspozycji kierownika.

Ten sam artykuł definiuje pojęcia do rozliczeń. Tydzień to 7 kolejnych dni kalendarzowych od pierwszego dnia okresu rozliczeniowego, a dobę, liczoną od startu zmiany, omawia osobna sekcja niżej (art. 128 § 3). Pracą zmianową jest praca według rozkładu, w którym pora pracy zmienia się po określonej liczbie godzin, dni lub tygodni (§ 2 pkt 1).

Czas pracy pracownika reguluje Dział VI Kodeksu pracy, od art. 128 do art. 151¹². Mapa niżej pokazuje, gdzie w tym dziale leży każdy temat i który wpis omawia go szczegółowo.

Jaki jest czas pracy zgodnie z Kodeksem pracy?

Zgodnie z Kodeksem pracy czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, w okresie rozliczeniowym do 4 miesięcy (art. 129 § 1). Tygodniowy czas pracy łącznie z godzinami nadliczbowymi nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 131 § 1).

Normy czasu pracy: co przewiduje Kodeks pracy

Norma czasu pracy to górna granica godzin w dobie i w tygodniu, której nie wolno przekroczyć bez nadgodzin. Kodeks pracy przewiduje, że czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1). Słowo „przeciętnie” znaczy, że jeden tydzień może mieć 48 godzin, a inny 32.

Niektóre grupy mają niższą normę z przepisów szczególnych. Pracownicy podmiotów leczniczych pracują najwyżej 7 godzin 35 minut na dobę i przeciętnie 37 godzin 55 minut w tygodniu. Nie dotyczy to personelu technicznego, obsługi i gospodarczego (art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o działalności leczniczej). Osoba ze znacznym albo umiarkowanym stopniem niepełnosprawności ma 7 godzin na dobę i 35 w tygodniu (art. 15 ust. 2 ustawy o rehabilitacji).

Niepełny etat obniża wymiar, ale nie normę dobową. Sprzedawczyni na pół etatu też może mieć pełną zmianę, tylko w mniejszej liczbie dni. Przeliczenia etatów opisuje wpis część etatu ile to godzin, a sam wymiar wpis o wymiarze czasu pracy.

Wymiar czasu pracy 2026 i 2027

Wymiar czasu pracy pracownika to liczba godzin, które ma przepracować w danym okresie rozliczeniowym. Oblicza się go, mnożąc 40 godzin przez liczbę tygodni w okresie i dodając 8 godzin za każdy dzień od poniedziałku do piątku do końca okresu. Każde święto w innym dniu niż niedziela obniża wymiar czasu pracy o 8 godzin (art. 130 § 1 i 2).

W 2026 i w 2027 roku pełny etat ma po 2008 godzin i 251 dni pracy. Miesiące się różnią: w 2026 roku od 160 do 184 godzin, w 2027 roku od 144 godzin w maju do 176 godzin. Wymiar czasu pracy ulega obniżeniu o liczbę godzin usprawiedliwionej nieobecności w pracy, przypadających do przepracowania zgodnie z rozkładem czasu pracy (art. 130 § 3).

Tabelę wszystkich miesięcy z dniami pracy i świętami zawiera wpis wymiar czasu pracy 2027. Kierownik sklepu, który układa październik 2026 roku, zaczyna od 176 godzin, czyli liczby godzin pracy na pełnym etacie.

Czas pracy na 1/2, 1/4 i 3/4 etatu: ile to godzin?

Czas pracy na części etatu to ta sama część wymiaru pełnego etatu. Pół etatu to 20 godzin tygodniowo, 3/4 etatu to 30 godzin, a 1/4 etatu to 10 godzin. W październiku 2026 roku daje to odpowiednio 88, 132 i 44 godziny. Szczegóły są we wpisach o pół etatu i 3/4 etatu.

Okres rozliczeniowy czasu pracy

Okres rozliczeniowy to przedział, w którym czas pracy pracownika w okresie porównuje się z wymiarem. W systemie podstawowym trwa najwyżej 4 miesiące. W każdym systemie można go wydłużyć do 12 miesięcy, jeżeli jest to uzasadnione przyczynami obiektywnymi lub technicznymi lub dotyczącymi organizacji pracy (art. 129 § 2). Przedłużenia okresu rozliczeniowego czasu pracy dokonuje się w porozumieniu ze związkami albo przedstawicielami pracowników (art. 150 § 3).

Długość okresu decyduje, czy szczyt da się wyrównać bez nadgodzin. Przy okresie miesięcznym 176 godzin w grudniowym grafiku sklepu to 16 nadgodzin, bo grudzień 2026 roku ma 160 godzin wymiaru. Przy kwartale wyrównują je spokojniejsze październik i listopad. Wybór okresu dla sklepu, hotelu i hali opisuje wpis o okresie rozliczeniowym czasu pracy.

Doba pracownicza

Doba pracownicza to 24 kolejne godziny, poczynając od godziny, w której pracownik rozpoczyna pracę zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy (art. 128 § 3 pkt 1). Nie pokrywa się z dobą kalendarzową. Kto zaczyna w poniedziałek o 6:00, ma dobę do wtorku do 6:00.

Z tej definicji wynika pułapka grafiku zmianowego. Kasjer, który w poniedziałek zaczyna o 14:00, a we wtorek o 6:00, ma w poniedziałkowej dobie 16 godzin pracy, bo doba trwa do wtorku do 14:00. W praktyce PIP traktuje wtorkowe 8 godzin jako nadgodziny dobowe. W grafiku pracy online doba liczy się od startu zmiany, więc takie naruszenie widać przy układaniu. Przykłady z grafiku i ruchomy czas pracy opisuje wpis o dobie pracowniczej.

System czasu pracy i rozkład czasu pracy

System czasu pracy określa, ile godzin może trwać zmiana i w jakim okresie się rozlicza. Kodeks zna system podstawowy, równoważny do 12, 16 i 24 godzin, ruch ciągły, przerywany, zadaniowy, skrócony tydzień pracy i system weekendowy (art. 135 do 144). System równoważny wolno stosować, jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją, a przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy równoważy się krótszymi dniami albo dniami wolnymi.

Systemy i rozkłady czasu pracy ustala się w układzie zbiorowym pracy, w regulaminie pracy albo w obwieszczeniu (art. 150 § 1). Na wniosek pracownika pracodawca może też ustalić indywidualny rozkład czasu pracy w ramach systemu (art. 142). Przegląd wszystkich systemów jest we wpisie systemy czasu pracy, a osobne wpisy omawiają równoważny czas pracy, zadaniowy czas pracy i skrócony czas pracy.

Odpoczynek dobowy i tygodniowy

Pracownikowi przysługuje w każdej dobie co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 132 § 1). W każdym tygodniu ma prawo do co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku, obejmującego co najmniej 11 godzin odpoczynku dobowego (art. 133 § 1). Przy zmianie pory pracy odpoczynek tygodniowy może być krótszy, ale nie krótszy niż 24 godziny (§ 2).

To te reguły najczęściej łamie grafik z rotacją zmian. Zmiana popołudniowa od 14:00 do 22:00 i poranna od 6:00 następnego dnia dają tylko 8 godzin przerwy. Odpoczynek tygodniowy powinien przypadać w niedzielę, a przy dozwolonej pracy w niedzielę w innym dniu (art. 133 § 3 i 4). Wszystkie wyjątki i przykłady zebrał wpis odpoczynek dobowy i tygodniowy.

Przerwy w pracy

Przerwa w pracy wliczana do czasu pracy zależy od długości dniówki. Przy dobowym wymiarze co najmniej 6 godzin pracownik ma prawo do przerwy trwającej co najmniej 15 minut. Przy wymiarze dłuższym niż 9 godzin dochodzi dodatkowa przerwa co najmniej 15 minut, a przy dłuższym niż 16 godzin kolejna (art. 134 § 1). Wszystkie te przerwy wlicza się do czasu pracy (§ 2).

Pracodawca może też wprowadzić jedną przerwę w pracy niewliczaną do czasu pracy, do 60 minut, na posiłek albo sprawy osobiste (art. 141). Wprowadza ją w regulaminie pracy albo w umowie o pracę. Taka przerwa wydłuża pobyt w pracy, więc zmiana 8-godzinna z przerwą obiadową trwa 9 godzin. Rodzaje przerw i ich płatność opisuje wpis przerwa w pracy.

Kiedy 30 minut przerwy w pracy?

Pracownik ma w sumie 30 minut przerwy wliczanej do czasu pracy, gdy jego dobowy wymiar czasu pracy jest dłuższy niż 9 godzin. Składają się na nią dwie przerwy po co najmniej 15 minut z art. 134 § 1. Recepcjonistka na zmianie 12-godzinnej ma więc dwie płatne przerwy po 15 minut.

[[cta:grafik]]

Praca w godzinach nadliczbowych

Praca w godzinach nadliczbowych to praca ponad normy czasu pracy albo ponad przedłużony dobowy wymiar wynikający z systemu i rozkładu (art. 151 § 1). Jest dopuszczalna tylko przy akcji ratowniczej albo usuwaniu awarii oraz przy szczególnych potrzebach pracodawcy. Z tego drugiego powodu jeden pracownik może przepracować najwyżej 150 nadgodzin w roku kalendarzowym, chyba że regulamin ustala inny limit (§ 3 i 4).

Za nadgodziny przysługuje dodatek 100 % w nocy, w niedziele i święta niebędące dniami pracy oraz za przekroczenie przeciętnej normy tygodniowej, a 50 % w pozostałe dni (art. 151¹). Zamiast dodatku pracodawca może oddać czas wolny: godzinę za godzinę na wniosek pracownika albo półtorej godziny bez wniosku (art. 151²). Szczegóły, limity i prawo do odmowy opisuje wpis o nadgodzinach w Kodeksie pracy.

Praca w nocy

Pora nocna obejmuje 8 godzin między 21:00 a 7:00 (art. 151⁷ § 1), a konkretne godziny ustala pracodawca w regulaminie pracy (art. 104¹ § 1 pkt 4). Pracodawca bez regulaminu podaje porę nocną w informacji o warunkach zatrudnienia (art. 29 § 3 pkt 1 lit. m). Pracującym w nocy jest ten, kto ma w każdej dobie co najmniej 3 godziny w porze nocnej (§ 2). Pracuje w nocy także ten, komu na porę nocną przypada co najmniej 1/4 czasu pracy w okresie rozliczeniowym.

Przy pracach szczególnie niebezpiecznych albo związanych z dużym wysiłkiem doba pracującego w nocy nie może przekroczyć 8 godzin (§ 3). Za każdą godzinę w porze nocnej przysługuje dodatek 20 % stawki godzinowej wynikającej z minimalnego wynagrodzenia (art. 151⁸ § 1). Operator na hali ze zmianą od 22:00 do 6:00, przy porze nocnej w tych samych godzinach, dostaje dodatek za wszystkie 8 godzin. Kwoty dodatku w poszczególnych miesiącach podaje wpis o godzinach nocnych.

Praca w niedziele i święta

Dniami wolnymi od pracy są niedziele i święta z ustawy o dniach wolnych od pracy (art. 151⁹ § 1). Pracą w niedzielę i święto jest praca od 6:00 w tym dniu do 6:00 następnego dnia, chyba że firma ustaliła inną godzinę (§ 2). Praca w te dni jest dozwolona tylko w przypadkach z art. 151¹⁰.

Należą do nich między innymi praca zmianowa, ruch ciągły, gastronomia, hotele i placówki zdrowia.

Za pracę w niedzielę należy się inny dzień wolny w ciągu 6 dni przed nią albo po niej, a za pracę w święto w okresie rozliczeniowym (art. 151¹¹ § 1). Gdy się nie da, za święto przysługuje dodatek do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w tym dniu. Za niedzielę przysługuje wtedy najpierw dzień wolny do końca okresu rozliczeniowego, a dopiero gdy i to jest niemożliwe, dodatek (art. 151¹¹ § 2 i 3). Pracownik pracujący w niedziele powinien co najmniej raz na 4 tygodnie mieć wolną niedzielę (art. 151¹²). Zasady i dodatki opisuje wpis o pracy w niedziele i święta, a grudzień w sklepie wpis o wolnej Wigilii.

Dyżur

Dyżur to pozostawanie pracownika poza normalnymi godzinami pracy w gotowości do wykonywania pracy w zakładzie albo w innym miejscu wskazanym przez pracodawcę (art. 151⁵ § 1). Czasu dyżuru nie wlicza się do czasu pracy, jeśli pracownik podczas dyżuru nie pracował. Dyżur nie może naruszać odpoczynku dobowego i tygodniowego (§ 2).

Za dyżur poza domem przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze albo wynagrodzenie (§ 3). Technik utrzymania ruchu pod telefonem w domu nie dostaje za sam dyżur nic, a wezwanie do awarii to już czas pracy. Dyżury w firmie i w domu opisuje wpis o dyżurze w pracy.

Ewidencja czasu pracy

Pracodawca prowadzi ewidencję czasu pracy pracownika do celów prawidłowego ustalenia jego wynagrodzenia i innych świadczeń związanych z pracą (art. 149 § 1). Udostępnia ją pracownikowi na jego żądanie. Nie ewidencjonuje się godzin pracy przy zadaniowym czasie pracy, u osób zarządzających zakładem pracy i przy ryczałcie za nadgodziny albo pracę w nocy (§ 2).

Ewidencja pokazuje czas pracy w danym okresie rozliczeniowym, czyli godzinę rozpoczęcia i zakończenia pracy, nadgodziny, porę nocną, dni wolne, dyżury i nieobecności. Dane do niej zbiera czytnik, kiosk albo telefon, a wybór urządzenia porównuje wpis rejestrator czasu pracy. Sam system RCP opisuje wpis o czytniku RCP, a gotowy wzór to karta ewidencji czasu pracy.

Grafik, czyli rozkład czasu pracy

Rozkład czasu pracy danego pracownika, w firmach zmianowych nazywany grafikiem, może być sporządzony na okres krótszy niż okres rozliczeniowy, obejmujący jednak co najmniej 1 miesiąc (art. 129 § 3). Pracodawca przekazuje pracownikowi rozkład czasu pracy, papierowy albo elektroniczny, co najmniej na 1 tydzień przed rozpoczęciem pracy w okresie, na który został sporządzony.

Grafiku nie trzeba sporządzać, gdy rozkład wynika z przepisów, obwieszczenia albo umowy, przy zadaniowym czasie pracy i przy rozkładach na wniosek pracownika (art. 129 § 4). Kierownik sklepu, który układa listopad, musi więc oddać grafik najpóźniej 25 października. Kto musi go sporządzić i z jakim wyprzedzeniem, opisuje wpis harmonogram czasu pracy a Kodeks pracy.

Czas pracy w grafiku firmy zmianowej: przykład

W firmie zmianowej wszystkie te reguły spotykają się w jednym grafiku. Weźmy kasjerkę w supermarkecie na pełnym etacie, w systemie podstawowym, z dobowym wymiarem czasu pracy 8 godzin w październiku 2026 roku. Jej wymiar to 176 godzin, czyli 22 zmiany po 8 godzin. Sklep ma zmianę poranną od 6:00 do 14:00 i popołudniową od 14:00 do 22:00, a w niedziele jest zamknięty.

Kierownik sprawdza naraz liczbę zmian, 11 godzin odpoczynku po każdej zmianie popołudniowej i 35 godzin wolnego w tygodniu, przy przejściu z popołudni na poranki 24 godziny. Gdy pora nocna w sklepie trwa od 21:00 do 5:00, zmiana popołudniowa ma w niej jedną godzinę. Dwie godziny po niej to nadgodziny dobowe z dodatkiem 100 %, bo wypadają w porze nocnej. Grafik na październik trafia do kasjerki do 24 września. Jak to wygląda w sieci placówek, pokazuje strona grafik pracy dla sieci sklepów.

Czas pracy w Kodeksie pracy: artykuły 128 do 151¹²

Dział VI Kodeksu pracy, zatytułowany „Czas pracy”, obejmuje art. 128 do art. 151¹². Tabela streszcza każdy przepis jednym zdaniem, w stanie prawnym na wrzesień 2026 roku, według tekstu jednolitego Dz.U. 2026 poz. 1245. Przepis, którego kierownik szuka najczęściej, to art. 129 z normami i art. 132 z odpoczynkiem.

Za naruszanie przepisów prawa pracy o czasie pracy pracodawcy grozi grzywna od 2000 do 60 000 zł (art. 281 § 1 pkt 5). Kontroluje je Państwowa Inspekcja Pracy, najczęściej na podstawie ewidencji i grafików.

[[cta:rcp]]

Najczęstsze pytania

Ile wynosi norma czasu pracy?

Norma czasu pracy wynosi 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy (art. 129 § 1 Kodeksu pracy). Niższe normy mają między innymi pracownicy podmiotów leczniczych, 7 godzin 35 minut, i osoby ze znacznym albo umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, 7 godzin.

Kto pracuje 7 godzin 35 minut?

Najwyżej 7 godzin 35 minut na dobę pracują pracownicy podmiotów leczniczych, na przykład pielęgniarki i rejestratorki w szpitalu albo przychodni (art. 93 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej). Personel techniczny, obsługi i gospodarczy pracuje 8 godzin.

Kiedy wejdzie ustawa o 35 godzin pracy?

Na wrzesień 2026 roku nie ma ustawy, która skracałaby tydzień pracy do 35 godzin. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej prowadzi w 2026 roku pilotaż skróconego czasu pracy u 90 pracodawców, a jego podsumowanie potrwa do 15 maja 2027 roku.

Co mówi art. 137 Kodeksu pracy?

Art. 137 Kodeksu pracy pozwala stosować system równoważny z dobą do 24 godzin przy pilnowaniu mienia lub ochronie osób oraz w zakładowych strażach pożarnych i służbach ratowniczych. Okres rozliczeniowy wynosi w nim do 1 miesiąca, w szczególnie uzasadnionych przypadkach do 3 miesięcy, a przy pracach zależnych od pory roku lub pogody do 4 miesięcy. Po każdej długiej zmianie należy się odpoczynek co najmniej tak długi jak przepracowane godziny.

Podstawa prawna

• Kodeks pracy (ustawa z 26 czerwca 1974 r., tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1245): Dział VI „Czas pracy”, art. 128 do art. 151¹²; art. 281 § 1 pkt 5 (wykroczenie przeciw przepisom o czasie pracy).
• Ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 156): art. 93 ust. 1 i 2.
• Ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 884): art. 15 ust. 2.

Stan prawny na 27 września 2026 roku.

Reguły czasu pracy sprawdzane w grafiku

Proplanum to program do układania grafików dla firm pracujących na zmiany. Przy każdym grafiku sprawdza odpoczynek dobowy i tygodniowy, limity godzin na dobę i w tygodniu, dobę pracowniczą i czwartą niedzielę pracującą z rzędu. To klient wybiera, czy program ma tylko ostrzegać, czy blokować zapis. Pełną listę reguł pokazuje strona Kodeks pracy i czas pracy w grafiku.