Urlop opiekuńczy: 5 dni w roku, na kogo, czy płatny i jak złożyć wniosek

Jest bezpłatny, ale wlicza się do stażu pracy i chroni przed wypowiedzeniem. Wniosek składa się najpóźniej dzień przed, w postaci papierowej albo elektronicznej, a pracodawca nie może go odrzucić, jeśli spełnia wymogi z art. 173¹ Kodeksu pracy.

Przepis obowiązuje od 26 kwietnia 2023 roku i wciąż bywa mylony z dwoma dniami opieki nad dzieckiem, ze zwolnieniem z powodu siły wyższej i z zasiłkiem opiekuńczym z ZUS. Niżej są zasady, wykaz osób, na które można go wziąć, wzór wniosku, sposób liczenia dni przy pracy zmianowej i tabela różnic między czterema rodzajami wolnego na opiekę.

Stan prawny na wrzesień 2026, ostatnia aktualizacja 27 września 2026.

Komu przysługuje urlop opiekuńczy w 2026 roku według Kodeksu pracy

Urlop opiekuńczy przysługuje każdemu pracownikowi na umowie o pracę, niezależnie od stażu, wymiaru etatu i rodzaju umowy, w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym, na opiekę nad członkiem rodziny albo domownikiem z poważnych względów medycznych (art. 173¹ § 1 Kodeksu pracy). Chodzi o chorobę, wypadek, operację albo rehabilitację, a nie o sprawy urzędowe czy odbiór dziecka ze szkoły.

Przepis mówi, że pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego urlop opiekuńczy w wymiarze 5 dni, żeby zapewnić osobistą opiekę lub wsparcie osobie będącej członkiem rodziny lub zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych.

Osoby na umowie zlecenia i na własnej działalności tego uprawnienia nie mają, bo Kodeks pracy ich nie obejmuje. Pracownik na pół etatu ma pełne 5 dni, a nie dwa i pół, bo urlop liczy się w dniach pracy, nie w godzinach.

Urlop wprowadziła nowelizacja z 2023 roku wdrażająca dyrektywę o równowadze między życiem zawodowym a prywatnym oraz dyrektywę o przejrzystych i przewidywalnych warunkach pracy. Dlatego w części firm nadal nazywa się go „urlopem z dyrektywy”, a w świadectwie pracy od 2023 roku jest osobna rubryka na wykorzystane dni.

Urlop opiekuńczy na rodzica, na dziecko i na partnera: na kogo można go wziąć

Urlop opiekuńczy można wziąć na członka rodziny, czyli syna, córkę, matkę, ojca lub małżonka, oraz na każdą osobę zamieszkującą w tym samym gospodarstwie domowym, także niespokrewnioną (art. 173¹ § 2). Lista członków rodziny jest zamknięta: nie ma na niej rodzeństwa, teściów ani dziadków, chyba że mieszkają z pracownikiem.

Urlop opiekuńczy na rodzica to najczęstszy przypadek w praktyce: matka po operacji biodra potrzebuje pomocy przez pierwsze dni po wyjściu ze szpitala, a córka pracująca w sklepie bierze trzy dni z puli. Nie ma znaczenia, czy rodzic mieszka z nią, bo rodzic jest członkiem rodziny z mocy przepisu.

Urlop opiekuńczy na dziecko działa tak samo, ale w tym przypadku przydaje się porównanie z innymi uprawnieniami: chore dziecko do 14 lat daje prawo do zasiłku opiekuńczego z ZUS (80 procent podstawy, do 60 dni w roku), a dwa dni z art. 188 są płatne w całości. Płatny urlop opiekuńczy na dziecko nie istnieje: 5 dni z art. 173¹ jest bezpłatne, a płatne są 2 dni opieki z art. 188 dla pracownika wychowującego przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat. Bezpłatny urlop opiekuńczy sięga się po wtedy, gdy tamte się skończyły albo gdy dziecko jest dorosłe. Więcej o dniach na dziecko jest we wpisie opieka na dziecko.

Czy urlop opiekuńczy jest płatny

Nie, urlop opiekuńczy jest bezpłatny: za 5 dni pracownik nie dostaje wynagrodzenia od pracodawcy ani zasiłku z ZUS, a pensja za miesiąc jest pomniejszana proporcjonalnie do nieprzepracowanych dni. Polska skorzystała z możliwości, jaką dała dyrektywa, i nie wprowadziła wynagrodzenia za ten urlop, choć część państw Unii to zrobiła.

Ile to kosztuje? Przy pensji 5000 zł brutto i wymiarze 176 godzin w październiku 2026 roku jeden dzień urlopu opiekuńczego to 227,27 zł brutto mniej (5000 zł podzielone przez 176 godzin i pomnożone przez 8 godzin). Pracownik na dwunastkach traci za dzień 340,91 zł, bo jego dzień pracy ma 12 godzin. Pełne 5 dni na ośmiogodzinnych zmianach to 1136,36 zł brutto.

Bezpłatność nie oznacza braku praw. Okres urlopu wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze (art. 173²), więc nie skraca stażu do nagrody jubileuszowej, dodatku stażowego ani okresu wypowiedzenia. Pracownik zachowuje ubezpieczenie zdrowotne, bo umowa o pracę trwa.

Kto płaci za urlop opiekuńczy?

Nikt, bo urlop opiekuńczy jest bezpłatny: ani pracodawca, ani ZUS nie wypłacają za niego pieniędzy. Pracodawca potrąca z pensji wynagrodzenie za zaplanowane godziny urlopu. ZUS płaci zasiłek opiekuńczy tylko przy zwolnieniu lekarskim na opiekę, które jest osobnym uprawnieniem.

Wzór wniosku o urlop opiekuńczy: jak go złożyć i co wpisać

Urlopu udziela się na wniosek pracownika. Wniosek o urlop opiekuńczy składa się w postaci papierowej lub elektronicznej najpóźniej 1 dzień przed rozpoczęciem urlopu, a jego treść określa art. 173¹ § 5 Kodeksu pracy: imię i nazwisko osoby wymagającej opieki, przyczyna konieczności osobistej opieki lub wsparcia oraz stopień pokrewieństwa albo, w przypadku osoby niebędącej członkiem rodziny, jej adres zamieszkania. Zaświadczenia lekarskiego przepis nie wymaga.

Wzór treści, który wystarcza w większości firm:

1. Data i dane pracownika (imię, nazwisko, stanowisko, dział).
2. „Na podstawie art. 173¹ Kodeksu pracy wnoszę o udzielenie urlopu opiekuńczego w dniach 6 i 7 października 2026 r.”
3. „Opieka dotyczy mojej matki, Anny Kowalskiej, która po zabiegu operacyjnym wymaga osobistej pomocy w pierwszych dniach po wypisie ze szpitala.”
4. Stopień pokrewieństwa (matka) albo adres zamieszkania osoby spoza rodziny.
5. Podpis, przy wniosku elektronicznym wysyłka z firmowej skrzynki albo z aplikacji kadrowej.

Termin „1 dzień przed” liczy się kalendarzowo. Wniosek złożony w poniedziałek wieczorem na wtorek jest złożony w terminie; wniosek złożony we wtorek rano na ten sam dzień już nie i pracodawca może go nie uwzględnić, choć wielu go uwzględnia. W nagłej sytuacji tego samego dnia lepiej sięgnąć po zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej z art. 148¹, które zgłasza się najpóźniej w dniu korzystania.

Wniosek elektroniczny ma tę samą moc co papierowy od wejścia przepisu w życie, więc firmy, które mają elektroniczne wnioski urlopowe, obsługują go tym samym obiegiem co urlop wypoczynkowy, z osobnym kodem nieobecności.

[[cta:wnioski]]

Czy pracodawca może odmówić urlopu opiekuńczego

Pracodawca nie może odmówić urlopu opiekuńczego, jeśli wniosek zawiera wymagane dane i wpłynął co najmniej dzień przed urlopem; przepis mówi, że urlopu „udziela się”, bez klauzuli o potrzebach zakładu, jaką ma urlop wypoczynkowy. Odmowa albo przesunięcie terminu jest naruszeniem art. 173¹ i może skończyć się karą grzywny z art. 281 Kodeksu pracy.

Co pracodawca może? Sprawdzić, czy wniosek jest kompletny, i wezwać do uzupełnienia braków. Nie może natomiast żądać zaświadczenia lekarskiego ani dokumentów o stanie zdrowia osoby, nad którą sprawowana jest opieka, bo przepis takich dowodów nie przewiduje. W razie sporu o prawdziwość przyczyny sprawa trafia do sądu pracy, nie do działu kadr.

Pracownik korzystający z urlopu opiekuńczego jest chroniony przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy od dnia złożenia wniosku do końca urlopu, a jeśli złożył wniosek wcześniej niż dzień przed, ochrona zaczyna się na dzień przed urlopem (art. 177 w związku z art. 173³). Nieobecność z tego tytułu nie może być podstawą gorszego traktowania ani powodem odmowy awansu (art. 188¹).

Jak liczyć 5 dni urlopu opiekuńczego przy pracy zmianowej

Urlopu opiekuńczego udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy (art. 173¹ § 3), więc pula 5 dni obejmuje 5 zaplanowanych zmian, niezależnie od ich długości. Pracownik na dwunastkach wykorzystuje jeden dzień na 12 godzin zmiany, a pracownik na pół etatu z czterogodzinnymi zmianami także jeden dzień na 4 godziny.

Trzy sytuacje z grafiku:

• kasjerka ma w tygodniu zmiany w poniedziałek, wtorek, czwartek i sobotę; opieka od poniedziałku do środy zużywa 2 dni z puli, bo środa jest wolna,
• pielęgniarka na dwunastkach bierze urlop na trzy kolejne zmiany; z puli schodzą 3 dni, choć nieobecność trwa 36 godzin pracy,
• pracownik magazynu składa wniosek na dzień wolny z grafiku; wniosek jest bezprzedmiotowy, dzień z puli nie schodzi.

Z urlopu opiekuńczego można skorzystać jednorazowo albo w częściach, po jednym dniu. Niewykorzystany urlop opiekuńczy nie przechodzi na kolejny rok, bo przepis mówi o 5 dniach w roku kalendarzowym i nie przewiduje przenoszenia. Przy zmianie pracodawcy w trakcie roku nowy pracodawca odczytuje wykorzystane dni ze świadectwa pracy i udziela tylko reszty.

Urlop opiekuńczy a siła wyższa, urlop bezpłatny, urlop wypoczynkowy i zasiłek opiekuńczy

Urlop opiekuńczy różni się od zwolnienia z powodu siły wyższej terminem wniosku i wynagrodzeniem: siła wyższa z art. 148¹ Kodeksu pracy daje 2 dni albo 16 godzin w roku z połową wynagrodzenia i zgłasza się ją najpóźniej w dniu korzystania, a urlop opiekuńczy daje 5 dni bez wynagrodzenia na wniosek złożony dzień wcześniej. Oba uprawnienia są niezależne, więc w roku można wykorzystać jedno i drugie.

Kolejność, którą zwykle podpowiadają kadry: na chore dziecko najpierw zasiłek opiekuńczy (płatny 80 procent i długi), na nagły wypadek siła wyższa (tego samego dnia, 50 procent), na zaplanowaną pomoc rodzicowi po zabiegu urlop opiekuńczy (bezpłatny, ale chroniony), a urlop bezpłatny dopiero wtedy, gdy wszystko inne się skończyło, bo jako jedyny nie wlicza się do stażu. Urlop opiekuńczy nie pomniejsza przy tym puli 20 albo 26 dni urlopu wypoczynkowego ani 4 dni urlopu na żądanie.

Czy urlop opiekuńczy wlicza się do urlopu wypoczynkowego?

Nie, urlop opiekuńczy nie wlicza się do urlopu wypoczynkowego i nie zmniejsza jego puli 20 albo 26 dni w roku. To dwa osobne uprawnienia: 5 dni opiekuńczego z art. 173¹ jest bezpłatne, a urlop wypoczynkowy jest płatny. Okres urlopu opiekuńczego wlicza się za to do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Urlop opiekuńczy w grafiku i w ewidencji

Urlop opiekuńczy trzeba zapisać w ewidencji czasu pracy jako osobny rodzaj nieobecności usprawiedliwionej niepłatnej, z podaniem dat i liczby dni, a wniosek przechowywać w dokumentacji czasu pracy, obok akt osobowych (§ 6 pkt 1 lit. b rozporządzenia w sprawie dokumentacji pracowniczej). Kod w ewidencji ma się różnić od kodu urlopu bezpłatnego z art. 174, bo tamten nie wlicza się do stażu, a ten tak.

W grafiku dzień z urlopem opiekuńczym zdejmuje zmianę z obsady, ale nie zmienia wymiaru czasu pracy w okresie rozliczeniowym. Jeśli pracownik miał tego dnia dwunastkę, jego bilans w okresie spada o 12 godzin i nie trzeba mu tych godzin odrabiać ani planować w innym dniu. Kierownik, który po urlopie dopisuje mu dodatkową zmianę „na wyrównanie”, tworzy nadgodziny.

W sieci sklepów z kilkunastoma placówkami zdarzają się w miesiącu dwa lub trzy takie wnioski, prawie zawsze na dzień przed. Dobrą praktyką jest lista osób, które mogą wziąć zmianę za nieobecnego, przygotowana z góry na każdą placówkę, i jeden kanał zgłoszeń, na przykład wniosek w aplikacji, który od razu widzi kierownik i kadry.

[[cta:rejestracja]]

Najczęstsze pytania o urlop opiekuńczy

Co to jest urlop opiekuńczy?

Urlop opiekuńczy to 5 dni bezpłatnego wolnego w roku kalendarzowym na osobistą opiekę lub wsparcie dla członka rodziny albo domownika, który ich potrzebuje z poważnych względów medycznych (art. 173¹ Kodeksu pracy). Przysługuje każdemu pracownikowi na umowie o pracę od 26 kwietnia 2023 roku, wlicza się do stażu pracy i chroni przed wypowiedzeniem.

Czy urlop opiekuńczy jest 100% płatny?

Nie, urlop opiekuńczy jest bezpłatny w całości. Pracownik nie dostaje ani wynagrodzenia od pracodawcy, ani zasiłku z ZUS, a pensja za miesiąc jest pomniejszana za każdy dzień urlopu.

Czy pracodawca może odmówić urlopu opiekuńczego?

Nie, jeśli wniosek jest kompletny i złożony co najmniej dzień przed urlopem. Przepis nie daje pracodawcy prawa do odmowy z powodu potrzeb firmy; może jedynie wezwać do uzupełnienia brakujących danych.

Jakie są zasady urlopu opiekuńczego?

5 dni w roku kalendarzowym, bez wynagrodzenia, na opiekę nad członkiem rodziny (syn, córka, matka, ojciec, małżonek) albo domownikiem z poważnych względów medycznych. Wniosek papierowy lub elektroniczny najpóźniej dzień przed, udzielany w dni pracy z grafiku, wliczany do stażu, z ochroną przed wypowiedzeniem.

Ile dni urlopu opiekuńczego przysługuje?

5 dni w roku kalendarzowym, niezależnie od wymiaru etatu i długości zmian. Dzień urlopu to jeden dzień pracy z grafiku, więc pracownik na dwunastkach wykorzystuje jeden dzień na 12 godzin zmiany. Niewykorzystane dni przepadają 31 grudnia.

Czym się różni urlop opiekuńczy od urlopu bezpłatnego?

Urlop opiekuńczy ma limit 5 dni, konkretny cel medyczny, pracodawca musi go udzielić, a okres wlicza się do stażu pracy. Urlop bezpłatny z art. 174 nie ma limitu, zależy od zgody pracodawcy i nie wlicza się do stażu.

Czy urlop opiekuńczy trzeba udokumentować?

Wystarczy wniosek z imieniem i nazwiskiem osoby, przyczyną opieki i stopniem pokrewieństwa albo adresem. Zaświadczenie lekarskie nie jest wymagane i pracodawca nie może uzależniać udzielenia urlopu od jego dostarczenia.

Kiedy można wziąć wolne na opiekę nad rodzicami?

Gdy rodzic wymaga osobistej opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych: po operacji, w ostrej chorobie, w rehabilitacji. Na rodzica przysługuje urlop opiekuńczy (5 dni bezpłatnie) i zwolnienie z powodu siły wyższej (2 dni, 50 procent), a przy zwolnieniu lekarskim na rodzica zasiłek opiekuńczy do 14 dni w roku.

Czy urlop opiekuńczy wlicza się do stażu pracy?

Tak. Art. 173² Kodeksu pracy wlicza okres urlopu opiekuńczego do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze, więc nie skraca stażu do dodatku stażowego, nagrody jubileuszowej ani okresu wypowiedzenia.

Czy urlop opiekuńczy przechodzi na kolejny rok?

Nie. Pula 5 dni dotyczy roku kalendarzowego i niewykorzystane dni przepadają 31 grudnia, bez ekwiwalentu, bo urlop jest bezpłatny.

Czy urlop opiekuńczy przysługuje na pół etatu?

Tak, w pełnym wymiarze 5 dni, bo przepis liczy dni pracy, a nie godziny. Pracownik na pół etatu z czterogodzinnymi zmianami wykorzystuje jeden dzień na jedną zmianę.

Czy urlop opiekuńczy można wziąć na partnera bez ślubu?

Tak, jeśli partner mieszka z pracownikiem w tym samym gospodarstwie domowym. We wniosku zamiast stopnia pokrewieństwa podaje się wtedy adres zamieszkania tej osoby.

Podstawa prawna

• art. 148¹, 173¹, 173², 173³, 174, 177, 188, 188¹, 281 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1245 ze zmianami; urlop opiekuńczy od 26 kwietnia 2023 r. na mocy Dz.U. 2023 poz. 641),
• art. 32 i 33 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 854), zasiłek opiekuńczy,
• dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.

Pięć dni, które muszą się zgadzać w trzech miejscach

Wniosek, grafik i ewidencja to trzy miejsca, w których urlop opiekuńczy musi wyglądać tak samo: te same daty, ten sam kod nieobecności, ta sama liczba dni odjęta z puli 5. Gdy pracownik składa wniosek w aplikacji, a kierownik widzi go od razu w obsadzie zmiany, kadry nie przepisują nic ręcznie; tak działa obieg nieobecności w Proplanum, opisany na stronie o elektronicznych wnioskach urlopowych.