Urlop siła wyższa: 2 dni albo 16 godzin w roku, ile płatny i jak go zgłosić

Za ten czas pracownik dostaje połowę wynagrodzenia, a wniosek składa najpóźniej w dniu, w którym korzysta z wolnego. Pracodawca musi go udzielić, nawet jeśli grafik na ten dzień był już zamknięty.

Niżej są przykłady sytuacji, które mieszczą się w przepisie, wyliczenie kwoty za dzień i za godzinę, wybór między dniami a godzinami przy zmianach 8- i 12-godzinnych, wzór SMS oraz tabela różnic wobec urlopu na żądanie, opieki na dziecko i urlopu opiekuńczego.

Stan prawny na wrzesień 2026, ostatnia aktualizacja 27 września 2026.

Czym jest urlop z powodu siły wyższej w Kodeksie pracy i komu przysługuje

Urlop z powodu siły wyższej, czyli zwolnienie przewidziane w Kodeksie pracy, przysługuje każdemu pracownikowi na umowie o pracę w wymiarze 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym, bez względu na staż i rodzaj umowy o pracę (art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy). Formalnie to nie dodatkowy urlop, tylko zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej, dlatego nie zmniejsza puli 20 albo 26 dni urlopu wypoczynkowego.

Przepis obowiązuje od 26 kwietnia 2023 roku. Wprowadziła go ta sama nowelizacja, która dodała urlop opiekuńczy i prawo rodziców do wnioskowania o zmianę organizacji pracy. Od tego czasu kadry mają w ewidencji dwa podobne kody nieobecności, które łatwo pomylić.

Z tego wolnego nie korzystają osoby na zleceniu ani na kontrakcie B2B, bo przepisy prawa pracy ich nie obejmują; warunkiem jest stosunek pracy. Wymiar urlopu z powodu siły wyższej liczony w dniach jest ten sam na każdym etacie. Pracownik zatrudniony od wczoraj ma już pełną pulę, która odnawia się 1 stycznia. Niewykorzystany urlop od siły wyższej przepada z końcem roku, bez ekwiwalentu i bez przeniesienia na kolejny rok.

Co uznaje się za siłę wyższą: definicja i przykłady z praktyki

Siła wyższa w rozumieniu art. 148¹ to pilna sprawa rodzinna spowodowana chorobą lub wypadkiem, w której niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika. Kodeks nie podaje ogólnej definicji siły wyższej, tylko te przesłanki, więc siła wyższa w Kodeksie pracy jako podstawa tego zwolnienia dotyczy wyłącznie spraw rodzinnych. Muszą zajść trzy warunki naraz: sprawa dotyczy rodziny, ma źródło w chorobie albo wypadku i nie może czekać do końca zmiany.

Co uznaje się za siłę wyższą?

Pilne sprawy rodzinne, w których pracownik może skorzystać ze zwolnienia bez dyskusji:

• przedszkole dzwoni o 9:00, że dziecko ma gorączkę i trzeba je odebrać w ciągu godziny,
• ojciec upadł na schodach i czeka na izbie przyjęć, a nikt inny z rodziny nie może dojechać,
• partner miał wypadek samochodowy w drodze do pracy,
• opiekunka chorego rodzica zachorowała i rano nikt nie może jej zastąpić.

Sporne są zdarzenia bez udziału chorej albo poszkodowanej osoby, na przykład zalane mieszkanie czy awaria ogrzewania. Przepis mówi o chorobie lub wypadku, więc bezpieczniej traktować je jako podstawę urlopu na żądanie. Pracodawca może jednak uznać je szerzej na korzyść pracownika.

Na kogo można wziąć siłę wyższą?

Przepis nie zawiera listy osób, mówi tylko o „sprawach rodzinnych”. W praktyce chodzi o dzieci, małżonka, partnera, rodziców, teściów, rodzeństwo i dziadków, a także o osoby mieszkające z pracownikiem. Zwolnienia nie uzasadnia choroba sąsiada ani wypadek kolegi z pracy.

Ile płatny jest urlop siła wyższa: prawo do 50 % wynagrodzenia

Za czas zwolnienia pracownik zachowuje prawo do 50 % wynagrodzenia, liczonego tak jak wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy, ze składnikami zmiennymi z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie (§ 5 ust. 1 rozporządzenia o wynagrodzeniu za czas niewykonywania pracy, Dz.U. 2017 poz. 927). Nie ma tu zasiłku z ZUS, płaci pracodawca.

Ile to w złotych? Przy pensji zasadniczej 5000 zł brutto i wymiarze 176 godzin w październiku 2026 roku godzina pracy kosztuje 28,41 zł. Dzień zwolnienia na zmianie ośmiogodzinnej obniża pensję o 113,64 zł brutto, bo z 227,27 zł za dzień pracownik dostaje połowę.

Stawki w tabeli dotyczą pensji 5000 zł brutto w październiku 2026 roku. W miesiącu z mniejszą liczbą godzin, na przykład w grudniu, stawka godzinowa jest wyższa, więc kwota za dzień zwolnienia też rośnie.

Dni czy godziny: pierwszy wniosek decyduje przy zmianach 8 i 12 godzin

O tym, czy zwolnienie w danym roku liczy się w dniach, czy w godzinach, decyduje pracownik: pierwszy wniosek złożony w danym roku kalendarzowym ustala formę (art. 148¹ § 2). Wybór obowiązuje do 31 grudnia. Kto raz wziął cały dzień, ma w tym roku jeszcze jeden dzień, a nie 8 godzin.

Przy zmianach 8-godzinnych obie formy dają to samo, bo dwie zmiany to 16 godzin nieobecności. Różnica pojawia się przy dwunastkach. Pielęgniarka albo operator na hali w systemie równoważnym, który wybierze dni, może opuścić dwie pełne zmiany, czyli 24 godziny. Ten sam pracownik z wyborem godzinowym ma 16 godzin, czyli jedną zmianę i 4 godziny drugiej.

Siła wyższa na godziny: dzień urlopu czy część zmiany

Wymiar godzinowy opłaca się, gdy sprawa zajmuje część zmiany, bo wtedy pracownik może skorzystać ze zwolnienia od pracy tylko na kilka godzin. Kasjerka zaczyna o 6:00, o 11:00 dostaje telefon ze szkoły i wychodzi, a pozostałe 3 godziny zmiany schodzą z puli 16 godzin. Zostaje jej 13 godzin na resztę roku, więc kolejne wyjścia mogą być krótkie i nie tracą całych dni.

W grafiku zmianowym ta decyzja ma znaczenie dla kierownika. Dni zdejmują z obsady całe zmiany, godziny zostawiają pracownika na części zmiany. Na hali produkcyjnej z brygadami 12-godzinnymi luka na 4 godziny jest łatwiejsza do zamknięcia niż luka na całą noc.

Siła wyższa w niepełnym wymiarze czasu pracy i przy niższej normie

Pracownikowi na niepełnym etacie zwolnienie w wymiarze godzinowym ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy, a niepełną godzinę zaokrągla się w górę do pełnej (art. 148¹ § 4). Proporcja dotyczy tylko godzin: przy wyborze dni pracownik na pół etatu też ma dwie swoje zmiany, więc zwolnienie przysługuje w wymiarze 2 dni niezależnie od wymiaru etatu.

Dni wolne od pracy według grafiku nie zużywają zwolnienia, bo udziela się go tylko w dni pracy. Osobny przypadek to niższa dobowa norma czasu pracy z przepisów spoza Kodeksu, na przykład 7 godzin u osoby z orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności. Wymiar godzinowy stosuje się wtedy odpowiednio do tej normy (art. 148¹ § 5), więc zamiast 16 godzin jest 14 godzin.

Jak złożyć wniosek o urlop z powodu siły wyższej: termin, forma i SMS

Pracownik może złożyć wniosek o udzielenie zwolnienia najpóźniej w dniu korzystania z tego wolnego (art. 148¹ § 3). Przepisy Kodeksu pracy nie wymagają formy pisemnej, więc wniosek można złożyć telefonem, SMS, mailem albo w aplikacji z elektronicznymi wnioskami urlopowymi, a papier podpisać po powrocie. Termin jest luźniejszy niż przy urlopie opiekuńczym, gdzie wniosek składa się dzień wcześniej.

Czy można złożyć wniosek telefonicznie?

Tak. Złożenie wniosku telefonicznie jest skuteczne, jeśli pracownik dodzwoni się do przełożonego przed końcem dnia, którego dotyczy zwolnienie. Po telefonie warto wysłać SMS albo wpis w aplikacji, żeby w dokumentacji został ślad godziny zgłoszenia.

Czy pracownik musi podać powód siły wyższej?

Tak, w ogólnym zarysie. Złożenie wniosku bez podania przyczyny nie wystarcza, bo pracodawca udziela zwolnienia z konkretnej przyczyny, więc we wniosku wystarcza zdanie w rodzaju „nagła choroba dziecka” albo „wypadek ojca, muszę być w szpitalu”. Diagnoza i szczegóły medyczne nie są potrzebne.

Czy urlop siła wyższa trzeba udokumentować?

Nie. Kodeks nie wymaga zaświadczenia lekarskiego, karty wypisu ani notatki policji. Pracodawca może wystąpić o wyjaśnienie na piśmie, jeśli ma wątpliwości, ale nie może uzależniać zwolnienia od dokumentu, którego przepis nie przewiduje.

Jak napisać SMS o urlop siła wyższa?

SMS o urlop z siły wyższej powinien zawierać datę, formę (dzień albo godziny) i krótką przyczynę. Przykład, który kierownik zmiany może od razu przekazać kadrom:

„Dzień dobry, proszę o udzielenie zwolnienia z powodu siły wyższej na dziś, 14 października, od 11:00 do końca zmiany. Syn ma wysoką gorączkę w przedszkolu i muszę go odebrać. Wniosek w wersji papierowej podpiszę jutro. Anna Nowak, kasa 3.”

Słowo „proszę” jest tu grzecznością, a nie prośbą o zgodę, bo pracodawca ma obowiązek udzielić zwolnienia. Do urlopu wypoczynkowego służy osobny wniosek o urlop. Kierownik powinien potwierdzić odbiór odpowiedzią, bo SMS bez odpowiedzi to częsty początek sporu o nieobecność.

[[cta:wnioski]]

Czy pracodawca może odmówić urlopu z powodu siły wyższej

Pracodawca nie może odmówić zwolnienia z powodu siły wyższej, jeśli wniosek wpłynął do końca dnia korzystania i dotyczy pilnej sprawy rodzinnej spowodowanej chorobą lub wypadkiem. Art. 148¹ § 3 mówi, że pracodawca „jest obowiązany udzielić” zwolnienia, i nie przewiduje wyjątku z powodu potrzeb firmy, braku zastępstwa ani szczytu sprzedaży.

Odmowa narusza przepisy o czasie pracy, bo art. 148¹ stoi w dziale Kodeksu o czasie pracy; skargę przyjmuje okręgowy inspektorat Państwowej Inspekcji Pracy. Od 8 lipca 2026 roku grozi za to grzywna od 2000 do 60 000 zł (art. 281 § 1 pkt 5). Pracownik, który mimo odmowy wyjdzie do chorego dziecka, ma usprawiedliwioną nieobecność, jeśli przesłanki były spełnione, a spór rozstrzyga sąd pracy.

Pracodawca może natomiast zakwestionować sam powód. Jeśli pracownik „z siły wyższej” jedzie na mecz, zwolnienie było wyłudzone, a dzień można potraktować jak nieusprawiedliwioną nieobecność w pracy.

Siła wyższa a urlop wypoczynkowy, na żądanie, opieka na dziecko i urlop opiekuńczy

Zwolnienie z powodu siły wyższej i urlop na żądanie różnią się pulą i wynagrodzeniem: pierwsze to osobne dwa dni z połową płacy, a urlop na żądanie to 4 dni w roku kalendarzowym wzięte z puli urlopu wypoczynkowego i płatne w całości. Zwolnienie z powodu siły wyższej nie zastępuje urlopu i go nie zmniejsza, więc pracownik może w jednym roku wykorzystać oba uprawnienia.

Kolejność, którą zwykle podpowiadają kadry przy chorym dziecku do 14 lat: najpierw 2 dni z opieki na dziecko, bo są płatne w 100 %, potem siła wyższa, a przy dłuższej chorobie zwolnienie lekarskie na opiekę z zasiłkiem opiekuńczym z ZUS. Zaplanowana pomoc rodzicowi po operacji to już urlop opiekuńczy, który zgłasza się dzień wcześniej. Śmierć i pogrzeb bliskiej osoby obsługuje osobny urlop okolicznościowy.

Czy można połączyć urlop siła wyższa z urlopem na żądanie?

Tak. To dwa niezależne uprawnienia, więc pracownik może skorzystać z urlopu od siły wyższej w poniedziałek, a we wtorek wziąć dzień urlopu na żądanie. Każdy z nich zgłasza osobno i każdy schodzi z własnej puli.

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej w grafiku i ewidencji czasu pracy

Dni urlopu z powodu siły wyższej albo godziny takiego zwolnienia zapisuje się w ewidencji czasu pracy jako nieobecność usprawiedliwioną płatną w 50 %, z osobnym kodem, datą i liczbą godzin. Pracownik nie odrabia tych godzin, bo jego wymiar czasu pracy w okresie rozliczeniowym obniża się o godziny usprawiedliwionej nieobecności (art. 130 § 3 Kodeksu pracy). Wniosek albo notatka o zgłoszeniu trafia do dokumentacji czasu pracy, obok akt osobowych (§ 6 pkt 1 lit. b rozporządzenia w sprawie dokumentacji pracowniczej).

W praktyce to nieobecność, która zawsze przychodzi rano i nigdy nie jest w planie. Recepcja hotelu z jedną osobą na zmianie traci obsadę od razu, brygada na hali pracuje w niepełnym składzie, a w przychodni pusta rejestracja oznacza kolejkę pacjentów. Kierownik ma zwykle godzinę na zastępstwo.

Ten czas skraca lista osób gotowych na zastępstwo w danej placówce, przygotowana z góry. Pomaga też licznik pozostałych dni albo godzin siły wyższej przy nazwisku, żeby nikt nie liczył ich w zeszycie, i jeden kanał zgłoszeń, w którym wniosek od razu widzą kierownik i kadry.

Po zwolnieniu z powodu siły wyższej pracownik nie traci stażu pracy, bo ta nieobecność wlicza się do niego jak każda usprawiedliwiona nieobecność w czasie trwania umowy. Zwolnienie z powodu siły wyższej przysługuje także w okresie próbnym i w okresie wypowiedzenia. Nie przerywa też okresu, od którego zależy prawo do urlopu wypoczynkowego.

[[cta:produkcja]]

Najczęstsze pytania o urlop siła wyższa

Kiedy można wziąć urlop z tytułu siły wyższej?

Gdy pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem wymagają natychmiastowej obecności pracownika, na przykład nagła gorączka dziecka w przedszkolu albo wypadek rodzica. Wniosek zgłasza się najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia.

Czy pracodawca może odmówić urlopu z siły wyższej?

Nie, jeśli przesłanki z art. 148¹ są spełnione i wniosek wpłynął najpóźniej tego dnia. Pracodawca jest obowiązany udzielić zwolnienia, a odmowa grozi grzywną od 2000 do 60 000 zł.

Siła wyższa ile dni w roku?

Urlop od siły wyższej wynosi 2 dni lub 16 godzin w roku kalendarzowym, zależnie od wyboru w pierwszym wniosku. Na niepełnym etacie wymiar godzinowy jest proporcjonalnie niższy, na przykład 8 godzin na pół etatu.

Urlop siła wyższa 2026: czy jest płatny?

Tak. Urlop od siły wyższej jest płatny w 50 %, bo pracownik zachowuje prawo do połowy wynagrodzenia liczonego jak za urlop wypoczynkowy; przy pensji 5000 zł brutto w październiku 2026 roku to 113,64 zł za dzień ośmiogodzinny.

Czy niewykorzystany urlop z siły wyższej przechodzi na kolejny rok?

Nie. Wymiar urlopu od siły wyższej dotyczy roku kalendarzowego i przepada 31 grudnia, bez ekwiwalentu. Nie ma też dni wolnych od pracy „do odebrania” w zamian.

Czy osoba na B2B ma prawo do urlopu z siły wyższej?

Nie. Zwolnienie z art. 148¹ przysługuje tylko pracownikom na umowie o pracę; osoby na kontrakcie B2B i na umowie zlecenia ustalają wolne w swojej umowie.

Podstawa prawna

• art. 148¹ i art. 281 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1245); zwolnienie z powodu siły wyższej od 26 kwietnia 2023 r. na mocy ustawy z dnia 9 marca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 641); grzywna od 2000 do 60 000 zł od 8 lipca 2026 r. na mocy ustawy z dnia 11 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 473),
• § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy (tekst jednolity Dz.U. 2017 poz. 927),
• Państwowa Inspekcja Pracy, poradnik „Urlop wypoczynkowy i inne zwolnienia od pracy” (pip.gov.pl).

Nagła nieobecność, która zawsze przychodzi rano

Siły wyższej nie da się zaplanować, więc liczy się czas od SMS do obsadzonej zmiany. Gdy pracownik zgłasza zwolnienie w telefonie, kierownik widzi od razu lukę w grafiku i pozostałą pulę, a kadry dostają ten sam wpis do ewidencji; tak działają elektroniczne wnioski urlopowe w Proplanum.